Written by

Kako je vodena para promijenila svijet

m:ovo m:ono| Views: 81

RovosRail2

Zlatno doba parne mašine odavno je iza nas, ali malo koji izum je u tolikoj mjeri izmjenio svakodnevicu i preokrenuo tok istorije.
Parne mašine su danas, zahvaljujući razvojem motora sa unutrašnjim sagorjevanjem zaboravaljene i potpuno izbačene iz upotrebe, ali prije jednog vijeka predstavljale su veliko tehnološko dostignuće.
Iako je parna mašina pokrenula industrijsku revoluciju i spojila udaljene kopnene krajeve svijeta, danas se ona može vidjeti samo u muzejima ili u njoj uživaju samo turisti na specijalnim željezničkim rutama.
Originalna parna mašina je napravljena 1712. godine, ali je kasnije dorađena od strane slavnog pronalazača iz Glazgova Džejmsa Vata, kome je i pripisan ovaj pronalazak.
Ipak, početkom 20. vijeka, a naručito nakon 2. svjetskog rata parne mašine su sasvim istisnuli motori sa unutrašnjim sagorjevanjem i električni motori. Parne mašine su tako sasvim isparile i osim rijetkih primjera danas skoro da nemaju nikakvu primjenu.

Parne mašine su donijele revoluciju u saobraćaju, kada je početkom 19. vijeka u Škotskoj doneo izgrađena prva željezničke pruge sa parnom lokomotivom, a pravi provcat ovoj vrsti prevoza donijela je linija koja je otvorena 1825. godine između Liverpula i Mančestera na kojoj saobraćala čuvena lokomotiva Raketa.
Razmak šina na ovoj pruzi bio je danas standardnih 1,43 metara,  a nakon veliko uspjeh ove linije, pruge su se raširile po cijeloj Britaniji i Evropi, a potom, do kraja 19. vijeka po Americi i Aziji spajajći najudljenije krajeve svijeta.
Osim za pokretanje lokomotiva, parna mašina je korišćena u čitavom nizu transportnih sredstava na kopnu i moru – za parobrode, za parne traktore, parne industrijske mašine parne (valjke i kopače) ali i tenkove.

Slika-222

Izum koji je donio preokret kada je u pitanju parna mašna je onaj iz 1712. godine engleskog kovača Tomasa Njukomena  koji je zaslužan za konstrukciju atmosferske pumpe na paru. Ovaj izum je funkcionisao u praksi tokom 18. vijeka, ali nije bio pretjerano efikasan zbog velike potrošnje goriva .
Tako je razvoj parne mašine čekao Džejmsa Vata koji je načinio prekretnicu i odredio sudbinu ovog izuma značajno unaprijedivši postojeće tehničkog rješenje. Vat je, zapazivši da se u Njukomenovoj pumpi previše energije troši jer se para u cilindru kondenzuje kad se u njega ubaci hladna voda, uveo odvojeni kondenzator u kome se para pretvarala u vodu  čime je dobio višestruko efikasniju pumpu.
Ovaj novi model se pokazao kao mnogo bolji od prethodnog, jer je bio skoro 75 odsto djelotvorniji, a svoj izum Vat je dalje razvio, dodajući bojler sa boljom izolacijom, indkator napona pare, i razna druga mehanička rješenja.

Prvu fabriku parnih mašina na svijetu, Vat je osnovao 1782. godine u Sohou blizu Birmingena. Zbog manjka sredstava, udružio se sa Metjuom Boltonom, sa kojim je sarađivao 25 godina. Oni su kod Birmingema napravili prvu fabriku parnih mašina na svijetu, koja je do 1824. godine proizvela gotovo 1200 parnih mašina.

U mjerenje snage uveo je jedinicu koju je nazvao “konjska snaga”, a „vat“ – jedinica za mjerenje snage (W) nazvana je po njemu, kao i instrument za mjerenje električne snage vatmetar. Godine 1800. otišao je u penziju, ali je nastavio da radi na novim patentima. Škotski fizičar i inženjer Džejms Vat umro je 19. avgusta 1819. godine.

Svijet je tokom razvoja i vrhunca parne mašine, na prelazu između dva 19. i 20. vijeka,  postao sasvim drugačiji, ali je ona potom izbačena iz upotrebe i svoje mjesto ustupila naprednijim rješenjima koje i danas masovno koristimo.